М.Т.Егоров аатынанҮөһээ Бүлүүтээҕи 2№дээх орто оскуола.
Аһыныгас буолуу - үтүө санаа чыпчаала.
( Төрөппүтү үөрэхтээһиҥҥэ бэсиэдэ ).
Карадчина Мария Романовна,
социальнай педагог.
Олунньу ый, 2020сыл.
Киирии тыл.
Биһиги оскуолабыт иһинэн төрөппүтү кытта үлэ утумнаахтык барар. Ол курдук, биир көрүҥүнэн төрөппүтү үөрэхтээһин ( всеобуч) буолар. Араас теманан дьиэ кэргэттэри категорияҕа арааран, онно сөп түбэһэр ис хоһоонноох бэсиэдэни бэлэмниибит. Биһиги, саха омук, тыйыс айылҕалаах дойдуга олорорбут быһыытынан уйулҕабыт уратылаах - көрсө түстүбүт да аһылла охсубаппыт, санаабытын ыһа – тоҕо сылдьыбаппыт. Ол иһин турукка киллэрэр сорук туруоран, уйулҕаны эрчийэр о
онньуулары ыытабыт: « Билсиһиэххэ...”, болҕомтоҕо оонньуулар, ким саамай түргэн эппиэттээҕий о.д.а. Былыргы үйэлэр философтара Демокрит, Аристотель о.д.а.соҕурууҥҥу уонна хотугу климат киһи организмыгар, биллэн турар, уйулҕатыгар тус-туһунан дьайарын үөрэппиттэрэ. Биһиги өбүгэ саҕаттан илдьэ сылдьар биир үтүө өрүппүт туһунан ырыаҕа ылланан, хоһооҥҥо хоһуйуллан, тойукка туойуллан – олоҥхоҕо этиллэн аан дойдуну тилийэ көтөн космоска тиийэ тарҕанна - ол саха киьитин үтүө - мааны майгыта: кун киһитэ көмүскэс, айыы киһитэ аһыныгас диэн буолар.Сүрүн чааһа.
Төрөппүккэ тиэрдиллэр бэсиэдэ ис хоһооно.
Киһи бу олоххо көрсөр үчүгэй эбэтэр мөкү өрүттэрэ киһини киһи быһыытынан оҥорон таһаараллар. Олоххо тапталы сүтэрбэккэ, буолар араас түгэннэртэн чаҕыйбакка, эстибэккэ, баар итэҕэстэри хайдах баарынан ылыннахха, ону киһи бэйэтэ үөскэтэрин өйдөөтөҕүнэ биирдэ олох суолтата үрдүүр. Олоҕу таптыахха хайдах баарынан... Бэйэҕэ бүгэн хаалбакка олоруохха толору, үөрэ-көтө, ыллыы-туойа, дьоллоно... Толору, сиппит өйдөөх – санаалаах киһи хаһан даҕаны иэдээнтэн, алдьархайтан туора туттуммат, куотуммат. Кыһалҕаҕа ылларбыт киһиэхэ, дьоҥҥо көмөлөһөн төттөрүтүн бэйэҕэр көмөлөһөҕүн, ырааһыраҕын, хабыр буолууттан араҥаччыланаҕын...Олоххо элбэх холобурдар бааллар. Ол курдук, историяҕа биллэр улахан трагедиялартан бүтэһик император Николай 2 таайа улуу кинээс Сергей Александровиһы1905 сыллаахха дэлби тэптэрэн өлөрбүттэригэр, кэргэнэ Елизавета Федоровна ыһыыта-хаһыыта, харах уута суох кэлэн этин-сиинин чаастарын тэлиэгэҕэ хомуйан илдьибит. Хас да куну быһа онтон - мантан булан хомуйбуттара, сүрэҕин чугас турар дьиэ сарайыттан булбуттар. Кэргэнэ бу алдьархайтан тыйыс, өстүйүү санаатын туппатаҕа. Кинээс куучарыгар, кини дьиэ кэргэнигэр көмө бөҕөнү оҥорбут. Куучар балыыһаҕа өлөөрү сыттаҕына, хом санаалаах буолбакка, кинээс тыыннаах эбит диэн уоскулаҥ санаалаах барарын курдук траурнай былааччыйатын, устан сырдык халлаан күөх өҥнөөх былааччыйа кэтэн тиийэн санаатын көтөхпүт. Өлөрүөхсүккэ да өс санаатын туппатаҕа, тугу гынарын өйдөөбөккө оҥорбут диэбит. Бу буолбатах дуо дьоҥҥо үтүө санаа, үтүө сыһыан холобура. Ити кэнниттэн кинээс кэргэнэ баайын-дуолун барытын атыылаан , ол харчытыгар таҥара дьиэтин үбүлээбитэ. Кини кэлиҥҥи олоҕо кыаммат уонна кыһалҕалаах дьон олоҕун чэпчэтиигэ, көмөҕө анаммыта. Ким да төрүөҕүттэн дьиикэй уонна хабыр буолбат, хайдах эйгэҕэ иитиллэнтахсыы быһааран эрдэҕэ...Биһиги ардыгар ытыһын тоһуйан турар умнаһыкка кэппиэйкэ биэрэрбититтэн, сымнатан эттэххэ, куттанабыт ( дьон үксэ куттанар, сиргэнээччи да баар ). Аһыныгас, үтүө санаалаах киһи толкуйдуу да барбакка биэрэр буолуохтаах. Өйдүөххэ наада, үтүөнү оҥордоххо онтон киһи ырааһырар, ис сүрэхтэн утары ууннаххына, бэйэҥ нөҥүө атын киһи кыһалҕатын, адьас билбэт да киһиҥ эрэйин аһарыннаххына эн бэйэҥ ыарыыгыттан босхолоноҕун, эн эрэйиҥ онно холоотоххо ама эбит диэн өйдүүгүн.
Түмүк.
Оскуола иһинэн үгэскэ кубулуйбут үтүө санаа акцияларын сыллата ыытабыт. Ол курдук, оҕолорго “ Доҕоргор илиигин уун...» ( «Протяни руку помощи…»)- ис сүрэхтэриттэн үөрэх тээбириннэринэн ким баҕалаах кыттыыны ылар, махтал сурук туттарабыт. Ону сэргэ учууталлар ыытар анал акциялаахпыт « Сылаас таҥас” ( « Теплая одежда» ) диэн сабыс-саҥа таҥас ылан чахчы наадыйар оҕолорго биэрэбит: халыҥ наскы, ыстаан. Бу акция иьинэн учууталлар чопчу аадырыстаан эмиэ сыллата көмө оҥоробут. Ити курдук олоҥхо сирин үүнэр көлүөнэтин аһыныгас санаалаах буоларга иитии үлэбит көрүҥүттэн билиһиннэрдим.